लेखक: वासुदेव कृष्ण शास्त्री

फागु पूर्णिमा, होली तथा वसन्तोत्सव सनातन संस्कृतिमा उल्लास, प्रेम र मेलमिलापको सन्देश दिने महत्वपूर्ण पर्वहरू हुन्। वसन्त ऋतुको आगमनसँगै मनाइने यी उत्सवहरूले प्रकृतिको नवजीवन र मानव जीवनको आनन्दलाई अभिव्यक्त गर्दछन्। चिसोपनपछि वसन्त आउँदा प्रकृति हरियालीले सिँगारिन्छ, फूलहरू फुल्छन्, वातावरण सुगन्धित बन्छ र मानव हृदयमा नयाँ उमङ्ग जागृत हुन्छ। यही रमाइलो परिवेशमा फागु पूर्णिमा मनाइन्छ।

फागु पूर्णिमाको धार्मिक महत्व पुराणहरूमा वर्णित कथासँग जोडिएको छ। भक्त प्रह्लाद भगवानप्रति अटल आस्था राख्ने महान भक्त थिए। उनका पिता हिरण्यकशिपु अत्याचारी राजा थिए, जसले आफ्नै पुत्रलाई भगवानको भक्ति त्याग्न बाध्य पार्न खोजे। तर प्रह्लादले धर्म र सत्यको मार्ग छाडेनन्। अन्ततः होलिका दहन भइन् र प्रह्लाद सुरक्षित रहे। यस घटनाले असत्य र अधर्ममाथि सत्य र धर्मको विजय हुन्छ भन्ने सन्देश दिन्छ। यही स्मरणमा होलिका दहन गरिन्छ र भोलिपल्ट रंगहरू खेलेर होली मनाइन्छ।

यस पर्वको अर्को महत्वपूर्ण आयाम वसन्त मदनोत्सव हो। वसन्त ऋतु प्रेम, सौन्दर्य र सृजनाको प्रतीक मानिन्छ। यस समयमा प्रकृति मात्र होइन, मानव मन पनि आनन्द र प्रेमले भरिन्छ। कामदेव (मदन) लाई प्रेम र आकर्षणका देवताको रूपमा मानिन्छ। त्यसैले वसन्तको रमाइलो वातावरणमा प्रेम, सौन्दर्य र आनन्दको उत्सवका रूपमा वसन्त मदनोत्सव मनाइन्छ। नेपाली परम्परामा यससँग “फूलको उत्सव” पनि जोडिएको छ, जहाँ प्रकृतिको सौन्दर्य र सुगन्धमार्फत जीवनको नवीनता अनुभूत गरिन्छ।

फागु पूर्णिमाको सामाजिक महत्व पनि अत्यन्त ठूलो छ। यस दिन मानिसहरूले एकअर्कालाई रंग र अबिर लगाएर शुभकामना साटासाट गर्छन्, पुराना मनमुटाव भुल्छन् र मेलमिलापको वातावरण सिर्जना गर्छन्। यसले समाजमा सद्भाव, सहकार्य र एकताको भावना बलियो बनाउँछ। विभिन्न जाति, भाषा र समुदायका मानिसहरू एउटै उत्सवमा सहभागी भई खुशी साटासाट गर्छन्।

यसरी फागु पूर्णिमा केवल रंगहरूको खेल मात्र होइन; यो सत्यको विजय, प्रेम, मेलमिलाप र प्रकृतिको नवजीवनको प्रतीक हो। हाम्रो संस्कृति र परम्परामा यस पर्वले आपसी सद्भाव र आनन्द फैलाउने महत्वपूर्ण भूमिका खेलेको छ। त्यसैले फागु पूर्णिमा, होली र वसन्त मदनोत्सव हाम्रो सांस्कृतिक जीवनका सुन्दर र प्रेरणादायी पर्वका रूपमा स्थापित छन्।